یکی از مهمترین علل انسداد عروق قلبی و سایر عروق بدن، بالا بودن چربی خون و بصورت ویژه کلسترول خون است. جالب است بدانید که بقیه عوامل خطر قلبی از هر نوعی که باشند و حتی عوامل خطر ناشناخته، نهایتاً از طریق رسوب کلسترول است که منجر به انسداد عروق بدن خواهند شد.

یکی از عوامل چربی خون که از قبل هم مطرح بود ولی بدنبال چند مطالعه علمی جدید پر رنگتر شده است، لیپوپروتئین a یا همان Lp-a است.

Lp-a: آزمایشی که می‌تواند یک خطر پنهان قلبی را آشکار کند

بسیاری از افراد تصور می‌کنند اگر کلسترول خونشان طبیعی باشد، خطر بیماری قلبی نیز پایین است. اما داستان همیشه به این سادگی نیست. یکی از عواملی که در سال‌های اخیر توجه زیادی را در پزشکی قلب و عروق به خود جلب کرده، لیپوپروتئین(a) یا Lp(a) است؛ نوعی ذره چربی در خون که می‌تواند خطر بیماری‌های قلبی و عروقی را افزایش دهد، حتی در افرادی که سایر آزمایش‌های چربی خون آنها چندان نگران‌کننده نیست و آزمایشات روتین اعداد نرمال را گزارش می کنند.

Lp-a

Lp-a یک ذره چربی موجود در خون از نوع کلسترول است که از نظر ساختار شباهت زیادی به LDL یا همان «کلسترول بد» دارد، اما یک جزء پروتئینی اضافی به نام آپولیپوپروتئین(a) نیز دارد. این تفاوت باعث می‌شود Lp-a ویژگی‌های خاص و متفاوتی نسبت به کلسترول LDL داشته باشد.

افزایش Lp-a با افزایش خطر انسداد عروق قلب، تنگی عروق بدن، تصلب شرایین، سکته قلبی و مغزی و تنگی کلسیفیک دریچه آئورت ارتباط دارد. شواهد ژنتیکی و مطالعات طولانی‌مدت نشان می‌دهند کهLp-a فقط یک «نشانگر» ساده نیست و افزایش آن می‌تواند در ایجاد بیماری قلبی‌عروقی نقش علیتی و ایجاد کننده داشته باشد.

نکته مهم این است که مقدار Lp-a در خون بیشتر از آنکه تحت تأثیر رژیم غذایی و سبک زندگی باشد، توسط ژن‌ها تعیین می‌شود. به همین دلیل ممکن است فردی تغذیه سالم داشته باشد، ورزش کند و وزن مناسبی داشته باشد، اما همچنان Lp-a بالایی داشته باشد.

چرا ممکن است قبلاً درباره Lp-a چیزی نشنیده باشیم؟

آزمایش معمول چربی خون شامل کلسترول تام، LDL، HDL و تری‌گلیسرید است و Lp-a معمولاً در آزمایش روتین چربی خون اندازه‌گیری نمی‌شود.

در سال‌های گذشته نیز به دلیل نبود درمان اختصاصی و استاندارد برای کاهش Lp-a، اندازه‌گیری آن کمتر مورد توجه قرار داشت. اما شواهد جدید باعث شده است که رویکرد پزشکی تغییر کند.

گایدلاین جدید انجمن قلب آمریکا، ACC/AHA در سال ۲۰۲۶ توصیه می‌کند Lp-a دست‌کم یک بار در طول زندگی هر فرد بالغ اندازه‌گیری شود. از آنجا که مقدار Lp-a معمولاً در طول زندگی نسبتاً ثابت می‌ماند، در بسیاری از افراد یک آزمایش برای شناسایی سطح بالا کافی است.

عدد Lp-a چه معنایی دارد؟

Lp-a ممکن است با دو واحد mg/dL یا nmol/L گزارش شود. این دو واحد را نمی‌توان همیشه با یک تبدیل دقیق به یکدیگر تبدیل کرد، بنابراین بهتر است نتیجه آزمایش را با همان واحدی که آزمایشگاه گزارش کرده است تفسیر کنیم.

به طور کلی:

  • کمتر از 75 nmol/L (حدود 30 mg/dL): سطح پایین‌تر و معمولاً کم‌خطرتر
  • 75 تا 124 nmol/L (حدود 30 تا 49 mg/dL): محدوده میانی
  • 125 nmol/L یا بیشتر (حدود 50 mg/dL یا بیشتر): سطح بالا و یک عامل افزایش‌دهنده خطر قلبی‌عروقی
  • در سطوح بسیار بالاتر، خطر می‌تواند به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کند.

البته Lp-a یک «مرز صفر و یک» ندارد؛ یعنی نمی‌توان گفت یک عدد خاص ناگهان فرد را بیمار می‌کند. هرچه سطح Lp-a بالاتر باشد، خطر نیز به طور تدریجی افزایش می‌یابد. همچنین میزان خطر هر فرد به عوامل دیگری مانند سن، فشار خون، سیگار، دیابت، LDL و سابقه خانوادگی بستگی دارد.

برای مثال، در راهنمای ۲۰۲۶ ACC/AHA، سطح ۱۲۵ nmol/L با حدود ۴۰ درصد افزایش نسبی خطر بیماری قلبی‌عروقی نسبت به سطح مرجع جمعیتی همراه دانسته شده است؛ در سطوح حدود 250 nmol/L، افزایش خطر در برخی جمعیت‌ها تقریباً دو برابر گزارش شده است. این اعداد برای برآورد خطر جمعیتی هستند و به معنی پیش‌بینی قطعی بیماری در یک فرد نیستند.

آیا Lp-a بالا به معنی بیمار بودن من است؟

خیر. بالا بودن Lp-a به این معنی نیست که فرد حتماً دچار سکته قلبی یا بیماری قلبی خواهد شد. Lp-a بیشتر یک عامل خطر است؛ درست مانند فشار خون بالا، سیگار یا LDL بالا.

اهمیت آن زمانی بیشتر می‌شود که با عوامل خطر دیگر همراه باشد. به همین دلیل اگر Lp-a شما بالا باشد، پزشک ممکن است توجه بیشتری به کنترل LDL، فشار خون، قند خون، وزن، فعالیت بدنی و سایر عوامل قابل اصلاح داشته باشد.

نکته مهم دیگر این است که بالا بودن Lp-a اغلب ارثی است. بنابراین اگر Lp-a فردی بالا باشد، به‌ویژه اگر سابقه بیماری قلبی زودرس در خانواده وجود داشته باشد، ممکن است اندازه‌گیری Lp-a در والدین، خواهر و برادر و فرزندان نیز مفید باشد.

آیا با رژیم غذایی می‌توان Lp(a) را پایین آورد؟

برخلاف LDL، تغییر رژیم غذایی و فعالیت بدنی معمولاً تأثیر زیادی بر خودِ عدد Lp(a) ندارد، زیرا بخش عمده مقدار آن ژنتیکی است.

اما این موضوع به هیچ‌وجه به معنی بی‌فایده بودن ورزش و تغذیه سالم نیست. سبک زندگی سالم همچنان برای فردی که Lp(a) بالا دارد بسیار مهم است؛ زیرا می‌تواند سایر عوامل خطر بیماری قلبی را کاهش دهد و در نتیجه خطر کلی قلبی‌عروقی را پایین بیاورد.

بنابراین فردی با Lp(a) بالا نباید تصور کند که «چون ژنتیکی است، پس کاری از دستم برنمی‌آید». اتفاقاً کنترل سایر عوامل خطر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آیا دارویی برای پایین آوردن Lp(a) وجود دارد؟

تا امروز، درمان اختصاصی مورد تأیید برای کاهش Lp(a) و اثبات‌شده برای پیشگیری از حوادث قلبی در دسترس عمومی قرار نگرفته است.

برخی داروهای کاهش‌دهنده چربی، به‌ویژه داروهای مهارکننده PCSK9، می‌توانند Lp(a) را تا حدی کاهش دهند؛ اما استفاده از این داروها در درجه اول برای کاهش LDL و کاهش خطر قلبی‌عروقی است، نه صرفاً درمان Lp(a).

در سال‌های اخیر داروهای جدیدی مانند pelacarsen، olpasiran و lepodisiran در حال بررسی بوده‌اند که مستقیماً تولید Lp(a) را هدف قرار می‌دهند و در مطالعات اولیه توانسته‌اند مقدار Lp(a) را به میزان زیادی کاهش دهند.

با این حال، یک نکته بسیار مهم وجود دارد: کاهش عدد Lp(a) به تنهایی الزاماً به معنی کاهش سکته قلبی یا مرگ‌ومیر قلبی نیست. برای اثبات فایده واقعی یک دارو باید نشان داده شود که کاهش Lp(a) به کاهش حوادث قلبی نیز منجر می‌شود.

در سپتامبر ۲۰۲۶، نتایج اولیه مطالعه بزرگ Lp(a)HORIZON درباره داروی pelacarsen نشان داد که اگرچه این دارو Lp(a) را کاهش داد، اما مطالعه به هدف اصلی خود یعنی کاهش حوادث عمده قلبی‌عروقی در کل جمعیت مطالعه دست نیافت. بنابراین تحقیقات درباره درمان اختصاصی Lp(a) همچنان ادامه دارد و هنوز نباید این داروها را درمان قطعی Lp(a) دانست.

چه کسانی بهتر است Lp(a) خود را اندازه‌گیری کنند؟

بر اساس توصیه‌های جدید، اندازه‌گیری Lp(a) حداقل یک بار در طول عمر برای همه بزرگسالان قابل توصیه است. همچنین اهمیت آزمایش در افرادی که یکی از موارد زیر را دارند بیشتر است:

  • بیماری قلبی یا سکته مغزی در سنین نسبتاً پایین
  • سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس
  • سابقه خانوادگی Lp(a) بالا
  • بیماری قلبی با وجود LDL نسبتاً مناسب
  • بیماری عروق کرونر یا تنگی کلسیفیک دریچه آئورت
  • شک به اختلالات ارثی چربی خون

آزمایش Lp(a) معمولاً با یک آزمایش خون ساده انجام می‌شود و برای اندازه‌گیری آن معمولاً نیاز به ناشتا بودن نیست.

اگر Lp(a) من بالا باشد، چه کار کنم؟

اول از همه نگران نشوید. Lp(a) بالا یک پیام برای پیشگیری دقیق‌تر است، نه تشخیص قطعی بیماری قلبی.

اگر Lp(a) شما بالا باشد، پزشک معمولاً وضعیت کلی خطر قلبی‌عروقی را بررسی می‌کند و ممکن است کنترل LDL و سایر عوامل خطر را جدی‌تر دنبال کند. ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، کنترل فشار خون و دیابت و حفظ وزن مناسب همچنان اهمیت زیادی دارند.

همچنین اگر Lp(a) بالا باشد، ممکن است بررسی اعضای نزدیک خانواده نیز مطرح شود.

خلاصه مطلب

Lp(a) یکی از قطعات مهم پازل خطر قلبی است که تا همین چند سال پیش کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت. امروزه می‌دانیم که یک آزمایش ساده خون می‌تواند اطلاعاتی درباره یک خطر عمدتاً ژنتیکی و مادام‌العمر در اختیار ما قرار دهد.

اگرچه هنوز درمان اختصاصی و قطعی برای کاهش Lp(a) و اثبات کاهش حوادث قلبی در دسترس نیست، شناخت این عامل خطر به پزشک و بیمار اجازه می‌دهد سایر عوامل قابل اصلاح را با دقت بیشتری کنترل کنند. در واقع، پیام اصلی برای فردی که Lp(a) بالایی دارد این نیست که «کاری نمی‌توان کرد»؛ بلکه این است که پیشگیری از بیماری قلبی باید زودتر و جدی‌تر انجام شود.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی و توصیه پزشک معالج نیست. تفسیر نتیجه Lp(a) باید در کنار سن، سابقه خانوادگی، LDL، فشار خون، دیابت، سیگار و سایر عوامل خطر انجام شود.